Wilde natuur

Wilde natuur ontstaat vaak door bewuste keuzes in natuurbeheer, zoals:

• water opnieuw ruimte geven
• natuurlijke begrazing toelaten
• menselijke ingrepen verminderen
• natuurlijke verstoringen opnieuw mogelijk maken

Zo ontstaat een landschap dat voortdurend verandert en waarin verschillende habitats elkaar afwisselen: bossen, graslanden, heide, natte natuur en open plekken. Die variatie zorgt voor een rijk leefgebied voor vele planten- en diersoorten.

Wat levert wilde natuur op?

• Voor planten en dieren ontstaan meer leefgebieden en een sterker voedselweb. 
• Het landschap wordt dynamischer en veerkrachtiger door natuurlijke processen zoals overstromingen, begrazing en spontane bosgroei. 
• Wilde natuur helpt ook het klimaat met waterbuffering, koelte en koolstofopslag. 
• En hoewel wilde natuur niet draait om de aanwezigheid van mensen, biedt ze wél ruimte voor beleving, rust en een hernieuwde verbinding met natuurlijke processen.

Waarom is dit vandaag zo belangrijk?

Wilde natuur is geen luxe, maar een noodzakelijke strategie om ecosystemen weer toekomstbestendig te maken. Door eeuwen van landbouw, bosbouw, verstedelijking en infrastructuurwerken zijn veel natuurlijke processen in Europa immers verstoord of verdwenen.

• Klimaatverandering vraagt om veerkrachtige natuur die extreme droogte, hitte en overstromingen beter kan opvangen.
• Biodiversiteit gaat achteruit, omdat soorten afhankelijk zijn van gezonde, dynamische leefgebieden.
• Klassiek natuurbeheer bereikt zijn grenzen: intensief maaien, begrazen of sturen kan niet altijd de complexiteit van een natuurlijk systeem vervangen.
• Europa zet sterk in op natuurherstel, onder meer via de Europese Natuurherstelwet, die expliciet het behoud en herstel van wildernis ondersteunt. Natuurherstel: beter zorgen voor habitats in de EU: “Het bevorderen van het behoud van wildernis.”.

Wat is het verschil met klassiek natuurbeheer?

Wilde natuur betekent dus niet ‘niets doen’, maar wel ‘anders doen’: minder sturen, meer ruimte geven.

Hoe werkt het?

Bij wilde natuur proberen we ecosystemen opnieuw beter te laten functioneren door:

• natuurlijke processen weer ruimte te geven, zoals overstromingen, spontane bosverjonging of natuurlijke begrazing
• verbindingen tussen natuurgebieden te versterken, zodat soorten zich kunnen verplaatsen
• het voedselweb te herstellen, inclusief toppredatoren en grote grazers waar mogelijk
• aandacht te geven aan bodem- en waterprocessen (ecohydrologie), die de basis vormen van elk ecosysteem

Wanneer die voorwaarden aanwezig zijn, kan een ecosysteem zich opnieuw ontwikkelen en grotendeels zelf in stand houden.

Dit leidt tot dynamische landschappen waarin:

• bossen spontaan verjongen
• rivieren hun natuurlijke loop volgen
• dieren het landschap mee vormgeven
• natuurlijke verstoringen nieuwe habitats creëren

Hoe rijker het voedselweb en hoe meer natuurlijke processen actief zijn, hoe veerkrachtiger een ecosysteem wordt tegenover klimaatverandering en andere verstoringen.

Waar kan het wel en waar niet?

We zetten in sommige gebieden wél in op procesnatuur en in andere niet omdat elke plek andere doelen en omstandigheden heeft. Waar natuurprocessen sterk genoeg zijn, laten we de natuur zelf het werk doen. Waar biodiversiteit, waterveiligheid of verstoringen dat niet toelaten, is gericht beheer nodig. Kortom: procesnatuur waar het kan, klassiek beheer waar het moet.

Bosreservaten vormen in Vlaanderen de oudste vorm van natuur waarin natuurlijke processen centraal staan. Al sinds de jaren negentig worden bewust bepaalde bosgebieden aangewezen waar de natuur zich zoveel mogelijk spontaan mag ontwikkelen.

In een bosreservaat wordt het beheer sterk beperkt of volledig stopgezet. Bomen mogen er oud worden, omvallen en vergaan. Dood hout blijft liggen en vormt een belangrijk onderdeel van het ecosysteem. Hierdoor ontstaat een bos waarin natuurlijke processen zoals verjonging, veroudering en afbraak elkaar voortdurend opvolgen.

Deze dynamiek zorgt voor een grote variatie aan microhabitats. Holtes in oude bomen, omgevallen stammen, open plekken en schaduwrijke delen bieden leefruimte voor tal van planten, insecten, schimmels en vogels.

Bosreservaten spelen daardoor een belangrijke rol in het behoud van soorten die afhankelijk zijn van oude bossen en dood hout, zoals spechten, vleermuizen, kevers en bepaalde paddenstoelen.

Daarnaast zijn bosreservaten waardevolle referentiegebieden voor onderzoek. Ze tonen hoe bossen zich ontwikkelen wanneer natuurlijke processen opnieuw meer ruimte krijgen. Die kennis helpt beheerders om ook in andere bossen natuurbeheer te verbeteren.

Hoewel bosreservaten meestal kleiner zijn dan recente projecten rond procesnatuur, vormden ze een belangrijke eerste stap in de evolutie naar meer procesgericht natuurbeheer in Vlaanderen.

Bosrevue15 - op pagina 6: kaartje met overzicht van bosreservaten in Vlaanderen

Een volgende stap in procesgerichte natuurontwikkeling ontstond in riviergebieden, waar water een bepalende rol speelt in het landschap.

Een belangrijk voorbeeld is het Sigmaplan, een grootschalig Vlaams programma dat de Scheldevallei beter beschermt tegen overstromingen en tegelijk nieuwe natuur ontwikkelt.

Door rivieren meer ruimte te geven, krijgen natuurlijke waterprocessen opnieuw een belangrijke rol in het landschap. Overstromingen, getijden en sedimentatie zorgen er voor een dynamische wisselwerking tussen water, bodem en vegetatie.

In deze gebieden ontstaan waardevolle ecosystemen zoals:

• slikken en schorren
• wetlands
• overstromingsbossen
• natte graslanden

Door de regelmatige invloed van water verandert het landschap voortdurend. Overstromingen brengen voedingsstoffen en sediment aan, waardoor nieuwe vegetatie kan ontstaan. Tegelijk ontstaan geulen, open plekken en natte zones die belangrijk zijn voor vissen, watervogels, amfibieën en talrijke insectensoorten.

Naast natuurontwikkeling vervullen die gebieden een belangrijke rol voor waterveiligheid en klimaatadaptatie. Ze werken als een natuurlijke spons: bij hevige regenval nemen ze water op en tijdens droge periodes geven ze het geleidelijk weer vrij.

Het Sigmaplan toont hoe natuurlijke processen niet alleen biodiversiteit kunnen versterken, maar ook bijdragen aan veiligere en veerkrachtigere landschappen.

sigmaplan.be

Nationaal Park Bosland 

De recentste voorbeelden van procesnatuur zijn grotere natuurgebieden op zandgronden waar natuurlijke processen opnieuw een centrale rol krijgen

Een belangrijk voorbeeld is het project rond wilde natuur in Nationaal Park Bosland. Op meer dan 500 hectare wordt er gewerkt aan een landschap waarin natuurlijke processen opnieuw meer ruimte krijgen om het landschap te vormen. In droge zandlandschappen spelen natuurlijke processen zoals wind, begrazing, bosontwikkeling en verstuiving een belangrijke rol. Zo ontwikkelt het gebied zich tot een dynamische mozaïek van bossen, heide, graslanden en open zandplekken.

Om die natuurlijke dynamiek te versterken zullen grote grazers worden ingezet, zoals wilde paarden en Europese bizons. Deze dieren beïnvloeden het landschap op verschillende manieren:

• ze eten gras, struiken en jonge bomen
• ze creëren open plekken in vegetatie
• ze verspreiden zaden via hun mest en vacht
• ze zorgen voor voedsel voor insecten en aaseters

Door hun aanwezigheid ontstaat een landschap met een grote variatie aan leefgebieden voor soorten zoals nachtzwaluw, boomleeuwerik, gladde slang en levendbarende hagedis.

Het project wordt ontwikkeld in samenwerking met verschillende partners, waaronder WWF, het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), Life B4B en ons agentschap. 

Nationaal Park Bosland fungeert zo als een levend laboratorium voor procesnatuur in Vlaanderen. Onderzoekers en beheerders volgen er nauwgezet hoe natuurlijke processen het landschap beïnvloeden en welke effecten dit heeft op biodiversiteit en ecosysteemherstel.

Deze kennis kan helpen om ook in andere natuurgebieden meer ruimte te geven aan natuurlijke dynamiek.

De twee Vlaamse voorbeelden, het sigmaplan en Nationaal Park Bosland, kregen vorm dankzij een internationaal leertraject. Binnen het Europese Erasmus+ project Process Oriented Nature Conservation (PONC) bundelden we samen met Natuurinvest van 2020 tot 2023 de krachten met partners uit Zweden, Nederland en Roemenië om kennis op te bouwen en ervaringen te delen rond procesgestuurde natuurbeschermingsconcepten en -oplossingen voor gebieden in Europa.

Het project focuste op vragen zoals:

• Hoe kunnen natuurlijke processen bijdragen aan biodiversiteit?
• Hoe kunnen natuurgebieden veerkrachtiger worden?
• Hoe kan procesnatuur functioneren in dichtbevolkte regio’s?

De uitkomst van het project wordt weergegeven in een fotoboek en een handboek.

• Download het fotoboek
• Download het handboek
• Volg de Facebookpagina

Omdat procesnatuur nog relatief nieuw is in Vlaanderen, wordt de ontwikkeling van deze gebieden nauwkeurig en transparant opgevolgd. Monitoring is essentieel om te begrijpen hoe natuurlijke processen zich herstellen en hoe ecosystemen evolueren wanneer we ze meer vrijheid geven. Het zorgt voor vertrouwen bij beheerders, onderzoekers, beleidsmakers en het brede publiek.

Onderzoekers en beheerders volgen onder meer:

• vegetatieontwikkeling
• de impact van begrazing
• biodiversiteit
• water- en bodemprocessen
• de rol van dieren in landschapsvorming
• de werking van voedselwebben

Deze gegevens helpen ons beter te begrijpen hoe natuurlijke processen bijdragen aan biodiversiteit, klimaatadaptatie en duurzaam natuurbeheer.

Hoe volgen we natuurprocessen?

Monitoring gebeurt via een combinatie van moderne technologie en klassiek veldwerk. Zo ontstaat een volledig en betrouwbaar beeld van de evolutie van het landschap.

• Gps halsbanden: Grote grazers kunnen worden uitgerust met gps halsbanden. Zo kunnen onderzoekers:
  • verplaatsingen volgen
  • begrazingsdruk inschatten
  • begrijpen hoe dieren het landschap mee vormgeven
• Wildcamera’s registreren dieren zonder verstoring. Ze geven inzicht in 
  • gedrag en aanwezigheid van soorten
  • nachtelijke activiteitgebruik van corridors en open plekken
• Veldonderzoek: Veldwerk blijft onmisbaar:
  • Vegetatiekarteringen
  • bodem- en wateranalyses
  • tellingen van fauna
  • observaties van natuurlijke verstoringen

Deze combinatie van methoden zorgt voor een transparant, wetenschappelijk onderbouwd monitoringsysteem.

Monitoring in Bosland

In Nationaal Park Bosland gebeurt monitoring in samenwerking met verschillende wetenschappelijke partners, waaronder INBO, WWF, B4B en Natuur en Bos. Via Boslab werken ook universiteiten en kennisinstellingen mee aan onderzoek naar procesnatuur, biodiversiteit en klimaatadaptatie.

De kennis die er wordt opgedaan, helpt om beter te begrijpen hoe natuurlijke processen kunnen bijdragen aan:

• robuuste ecosystemen
• herstel van biodiversiteit
• klimaatbestendige natuur
• duurzaam beheer op lange termijn

Partners: WWF, het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), Life B4B en Boslab.

Monitoring binnen het Sigmaplan

Ook binnen het Sigmaplan speelt monitoring een centrale rol. De ontwikkeling van getijdennatuur, waterveiligheid en ecologische processen wordt opgevolgd door verschillende Vlaamse partners:

• het OMES consortium
• het INBO
• De Vlaamse Waterweg nv
• het Agentschap Natuur en Bos
• diverse universiteiten en onderzoeksinstellingen

Samen volgen zij de waterveiligheid, natuur en ecologie in het Schelde-estuarium op en zorgen ze voor een transparante, wetenschappelijk onderbouwde evaluatie van de Sigmaplanprojecten.

Europese kennisuitwisseling via PONC

Monitoring stopt niet aan de landsgrenzen. Via Process Oriented Nature Conservation (PONC) wisselen Europese landen kennis uit over:

• monitoring van wilde natuur
• procesgericht beheer
• hydrologie en voedselwebherstel
• klimaatadaptieve natuurontwikkeling

Deze samenwerking versterkt de kwaliteit, vergelijkbaarheid en transparantie van monitoring in Vlaanderen en daarbuiten.

Wilde natuur is voortdurend in beweging. Net zoals in de Sigmaplangebieden - waar waterveiligheid en natuurontwikkeling hand in hand gaan - wordt ook in Nationaal Park Bosland de kracht van natuurlijke processen zichtbaar gemaakt én ingezet voor educatie en beleving. Zo worden de gebieden plekken waar bezoekers, scholen en onderzoekers kunnen ontdekken hoe een landschap evolueert.

Gegidste wandelingen

Wie graag dieper in de natuur duikt, kan deelnemen aan begeleide activiteiten.

Educatie en expo 

Nationaal Park Bosland gebruikt zijn wilde natuur als educatief landschap. Momenteel wordt er gewerkt aan een nieuwe expo rond wilde natuur die in het Bosmuseum in het Pijnven te bezichtigen zal zijn.

Het Sigmaplan biedt een uitgebreid educatief aanbod voor zowel lager als secundair onderwijs, met gratis lespakketten, terreinbezoeken en interactieve activiteiten. Het materiaal focust op waterveiligheid, natuurontwikkeling en klimaatadaptatie in de Schelde- en Durmevallei.

Gedragsregels bij wilde natuur

Om de natuur én de beleving van andere bezoekers te beschermen vragen we om:

• op de paden te blijven in kwetsbare zones
• afstand te houden van dieren, zeker tijdens broed- en kalfseizoen
• geen afval achter te laten
• honden aan de leiband te houden
• nesten, jonge dieren en zeldzame planten niet te verstoren
• stilteplekken te respecteren

Deze regels gelden zowel in Nationaal Bosland als in de Sigmaplangebieden, waar natuurontwikkeling en veiligheid nauw samenhangen.

Wilde natuur verandert elke dag. Hier blijf je op de hoogte van alles wat leeft, groeit en beweegt in het landschap.

Pers:

• Nationaal Park Bosland geeft wilde natuur extra kansen
• Internationale PONC-conferentie verkent de weg naar proces gestuurde natuur
• Bosland als case voor vergelijkend onderzoek naar proces gestuurde natuurontwikkeling

Waarom laten jullie de natuur meer haar gang gaan?

Door natuurlijke processen ruimte te geven kan de natuur zichzelf beter herstellen en robuuster worden.

Is er nog beheer nodig?

Ja. Natuurbeheerders blijven de evolutie opvolgen en grijpen in wanneer dat nodig is, bijvoorbeeld bij dierenwelzijn of veiligheidsrisico’s.

Waarom grote grazers?

Grote grazers zijn een natuurlijke motor van landschapsdynamiek. Ze houden vegetatie open, creëren variatie en ondersteunen biodiversiteit.

Is dit veilig voor bezoekers?

Ja. Begrazingsgebieden worden zorgvuldig ingericht en opgevolgd door beheerders.

Lees ook de veelgestelde vragen over wilde natuur in Bosland >